Boekdrukkunst
Van losse letter naar leesbaar boek
Een oude bladzijde begon als een verzameling losse tekens. De drukkerij maakte daarvan een vorm die meerdere afdrukken kon opleveren.

De vroege druk als experiment
Halverwege de vijftiende eeuw kwam in Europa het drukken met een pers en losse metalen letters op. Teksten konden daardoor sneller worden vermenigvuldigd dan door ze telkens over te schrijven. Gedrukte boeken uit deze beginperiode, tot 1 januari 1501, worden incunabelen genoemd. De KB bewaart zowel exemplaren uit de Nederlanden als drukken uit andere Europese gebieden.
Zo'n vroeg boek toont geen volledig vastgelegde standaard. Volgens de KB experimenteerden makers met lettertypen, afbeeldingen en de inrichting van de bladzijde. Bij het bekijken van een scan is daarom meer te ontdekken dan alleen de tekst. Hoe groot zijn de marges? Waar beginnen nieuwe onderdelen? Hoe helpen verschillen in letters de lezer door het boek?
Bronnen bij dit onderdeel: KB — Incunabelen
Zetten, inkten, controleren
Museum Plantin-Moretus beschrijft het werk in een vroegmoderne drukkerij aan de hand van afzonderlijke stappen. Een zetter plaatste loden letters regel voor regel in een zethaak. De regels kwamen vervolgens samen in een groter zetsel. Meerdere pagina's konden tegelijk op één vel worden gedrukt, zodat de volgorde op de pers niet simpelweg de leesvolgorde van het uiteindelijke boek was.
Daarna kregen de letters inkt en werd het papier er met de pers tegen gedrukt. Proeflezers controleerden de afdrukken. Soms liep de productie door terwijl een fout werd ontdekt en aangepast. Het museum legt uit dat hierdoor tekstvarianten binnen een druk konden ontstaan. Twee exemplaren verdienen dus vergelijking; een overeenkomstige titel garandeert niet dat iedere regel identiek is.
Bronnen bij dit onderdeel: Museum Plantin-Moretus — Van schrijver tot lezer
Een boek opsporen via zijn kenmerken
Voor onderzoek naar Nederlands drukwerk is de Short-Title Catalogue Netherlands een bruikbaar vertrekpunt. Deze nationale bibliografie bestrijkt het drukwerk tot 1801 en vermeldt ook waar bewaarde exemplaren te vinden zijn. De beschrijvingen zijn gebaseerd op onderzoek met het boek zelf in de hand.
De STCN registreert behalve titel en auteur ook drukker, taal, formaat, opbouw en typografische kenmerken. Een bibliografische vingerafdruk helpt verschillende drukken uit elkaar te houden. Daarmee wordt een oude bladzijde ook een bron over haar productie. Wie een familietitel of schoolboek onderzoekt, kan beginnen met titelwoorden en daarna de gevonden beschrijving vergelijken met het eigen exemplaar. Houd rekening met hiaten: het bestand groeit en bepaalde soorten drukwerk zijn minder volledig beschreven.
Bronnen bij dit onderdeel: KB — Short-Title Catalogue Netherlands
Bronnen en afbakening
Deze uitleg is gebaseerd op de onderstaande primaire bronnen. De controledatum beschrijft de gebruikte versie; publicaties en voorschriften kunnen later veranderen.
- KB — Incunabelen
- Museum Plantin-Moretus — Van schrijver tot lezer
- KB — Short-Title Catalogue Netherlands
Een passage laten corrigeren? Bekijk de werkwijze voor correcties.